Ο μηχανικός Μιχαήλ Πέτρου Κοκκίνης και το Επτάγωνο αρ.1 του Μεσολογγίου (1823 - 1826)

     Μήπως ήρθε ο καιρός να αλλάξουμε το όνομα του ελληνικού …Πενταγώνου (που μόνο στο όνομα είναι πεντάγωνο κατά φριχτή  απομίμηση του αμερικανικού) και να το ονομάσουμε Ελληνικό Επτάγωνο αρ. 1 , τιμώντας με αυτόν τον τρόπο τον Μιχαήλ Πέτρου Κοκκίνη, μηχανικό του Τείχους ή Φρουρίου και ήρωα πεσόντα κατά την Ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου; Αυτή την ιδέα υποστηρίζουν και πολλοί διανοούμενοι και ακαδημαϊκοί, όπως ο καθηγητής του Ε.Μ.Π.  Θεοδόσης Τάσιος.

Η εποποιία του Μεσολογγίου, κατά τις δύο στενές πολιορκίες του, γράφηκε και με την επίπονη προσπάθεια των Μεσολογγιτών να φτιάξουν οχυρωματικά έργα για να προστατέψουν την πόλη τους από τις επιθέσεις του Ομέρ Βρυώνη (1^η πολιορκία 1822) και των Ιμπραήμ και Κιουταχή (2^η πολιορκία 1825- 10 Απριλίου 1826). Ο μηχανικός, ο ιθύνων νους, που σχεδίασε και υλοποίησε την οχύρωση του Μεσολογγίου ήταν ο ingenieur militaire (στρατιωτικός μηχανικός) Μιχαήλ Πέτρου Κοκκίνης.

Ο φιλόπατρις και τεχνικός επιστήμων Κοκκίνης καταγόταν από τη Χίο, σπούδασε στρατιωτικός μηχανικός στη Γαλλία και ήταν γλωσσομαθέστατος. Γνώριζε γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, ρουμάνικα και δίδασκε μαθηματικά, γεωδαισία και γερμανικά στην Ανώτερη Ελληνική Σχολή του Βουκουρεστίου. Είναι γνωστό πως το Βουκουρέστι ήταν ένα από τα ζωηρά κέντρα του Ελληνισμού της αλλοδαπής. Ο διευθυντής της Σχολής ήταν ο επίσης Χιώτης Κ. Βαρδαλάχος. Η Σχολή λειτουργούσε υπό την εποπτεία του δραστήριου μητροπολίτη Άρτης και μετέπειτα Ουγγροβλαχίας, μέλους της Φιλικής Εταιρείας, Ιγνάτιου.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ο ingenieur grec, όπως τον αποκαλούσαν οι ξενόγλωσσες εφημερίδες της εποχής –μια από αυτές ήταν η «TELEGRAFO GRECO» -  ο Κοκκίνης ανέπτυξε έντονο πατριωτικό ζήλο και αποφάσισε να αφήσει οικογένεια και καριέρα για να κατέβει στο Μεσολόγγι, ώστε να έχει την ευκαιρία να προσφέρει τις υπηρεσίες του στον Αγώνα! Ειδοποίησε, με επιστολή του  Έλληνα προύχοντα του Βουκουρεστίου Νικ. Βακαρέσκου προς τον φιλογενή και πολιτικό συνεργάτη του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, Γ. Πραϊδη (εν έτει 1822) ότι έρχεται στην πατρίδα για να προσφέρει «τας εκδουλεύσεις του».  Τον Φεβρουάριο του 1823 έφθασε μέσω Ιταλίας στο Μεσολόγγι μαζί με άλλους 71 Έλληνες μετά από περιπέτειες στη θάλασσα. Σώθηκαν τότε χάρη στις ενέργειες του φιλέλληνα Άγγλου λόρδου Sheffield.  Με εισήγηση του Πραϊδη και εντολή του Μαυροκορδάτου, ανατίθεται στον Κοκκίνη η εκπόνηση μελέτης και κατασκευής οχυρωματικών έργων στο Μεσολόγγι. Ο Κοκκίνης κατόρθωσε μέσα σε δυόμιση χρόνια να οχυρώσει το από ξηράς μέρος της πόλης (ΒΑ) με ικανό τείχος, που άντεξε σε όλα τα χτυπήματα των Τούρκων και Αιγυπτίων κατά τη δεύτερη πολιορκία. Ονομάστηκε Φρούριο,  Κάστρο,  ακόμη και Φράχτης –έτσι το ονόμασε ο Ιμπραήμ πασάς περιφρονητικά.

Ο Κοκκίνης αναφέρει ο ίδιος σε επιστολή του προς τον Μαυροκορδάτο τα εξής: «Ο Πύργος αρ. 1 καθώς και ο ανταποκρινόμενος Επταγωνικός πύργος, το κατά κάθετον οχύρωμα και οι δύο πύργοι κατά το σύστημα των  αρχιστράτηγων Montalembert  και Clairac , αποκαθίστανται ακαταμάχητοι και ανάλωτοι από τον εχθρόν».  Πράγματι τα τείχη των Μεσολογγιτών άντεξαν στις καθημερινές επιθέσεις των εχθρών και μόνον η πείνα τσάκισε τους πολιορκημένους. Ο Κοκκίνης δεν ήταν μόνο μηχανικός αλλά και ικανός διευθυντής του έργου, αφού με τις «καθημερινές προσταγές του» συντόνιζε τα πάντα: επιστάτες, μισθούς, οργάνωση εργατών σε εκατονταρχίες και δεκαρχίες, ωράριο εργασίας κ.ά.  Ο ζήλος του ήταν παροιμιώδης. Έγραφε χαρακτηριστικά: «Το ιερόν έργον του Γένους δεν γνωρίζει μήτε αρρωστίαν μήτε θάνατον…».

Όχι μόνο ο Κοκκίνης αλλά και όλοι οι Μεσολογγίτες, άνδρες, γυναίκες, παιδιά, έπεσαν με τα μούτρα στη δουλειά. «Οι γυναίκες περνούν μέσα από την Αγορά χωρίς να συστέλλωνται κουβαλώντας πέτρες εις το τείχος». Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον έχουν και οι ονομασίες που έδωσε ο Κοκκίνης στους προμαχώνες του Τείχους. Πρόκειται για ονόματα ένδοξων προσώπων, ηρώων και σοφών. Αναφέρω με τη σειρά τους Προμαχώνες και την ονομασία τους: 1 : Σαχτούρη, 2: Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, 3: Λόρδου Βύρωνος, 4: Κοτσιούσκου (εθνικού ήρωα της Πολωνίας!) 5. Γουλιέλμου Τέλλου (εθνικού ήρωα της Ελβετίας), 6: Τοκελί (Ούγγρος ελευθερωτής της Τρανσυλβανίας), 7: Φραγκλίνου, 8: Νόρμαν (Karl Norman, Γερμανός φιλέλληνας που σκοτώθηκε στη μάχη του Πέτα!) Η ονοματοθεσία των 18 προμαχώνων υπάρχει στο Σκαρίφημα του ίδιου του Κοκκίνη (1825).

Τι να πει κανείς για την Ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου στις 10 Απριλίου 1826;  Όπως όλοι μαζί δούλεψαν και αγωνίστηκαν έτσι και όλοι μαζί οι Μεσολογγίτες, μαζί και ο Κοκκίνης με τον αρχηγό Ραζηκότσικα, τον επίσκοπο Ρωγών Ιωσήφ , τον σπουδαίο φιλέλληνα και εκδότη της εφημερίδας του Μεσολογγίου «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ» Μάγερ και πολλούς άλλους επώνυμους και ανώνυμους, φονεύθηκαν κατά την Έξοδο μαχόμενοι ηρωικώς. Η γέφυρα που απεικονίζει ο ζωγράφος Βρυζάκης στο έργο του Μεσολόγγι, είναι το τελευταίο έργο του Κοκκίνη γέφυρα με άντωση για να περάσουν την τάφρο. Η γεφύρωσις της τάφρου του Φρουρίου έγινε σε συγκεκριμένα σημεία με ξυλεία από κατεδαφισθέντα σπίτια «υπό την αυστηράν και άοκνον επίβλεψιν του Κοκκίνη…»

Νικολάκη Εφέντη Μια σπουδαία ηρωική μορφή του Ελληνισμού που ελάχιστοι γνωρίζουν!

Γράφει η Δήμητρα Ρετσινά Φωτεινίδου

«Πατρίδα μου σηκώσου!  Ας λάμψει πάλι στον αιθέρα ψηλά το μέτωπό σου…», πρόσταζε ο ποιητής και ήρωας του Α’ Βαλκανικού πολέμου για την απελευθέρωση της Ηπείρου, Λορέντζος Μαβίλης. Ο ευαίσθητος ποιητής  είχε τραγικό και ένδοξο θάνατο στη Μάχη του Δρίσκου, τον Νοέμβριο του 1912, όταν πολεμούσε ως λοχαγός μαζί με το Σώμα των Γαριβαλδινών «ερυθροχιτώνων» (εθελοντών Ιταλών και Ελλήνων μαχητών) στο μέτωπο της Ηπείρου. Στις 21 Φεβρουαρίου 1913 απελευθερώνεται η Ήπειρος και εμείς γιορτάζουμε την εθνική επέτειο χωρίς, δυστυχώς, να ξέρουμε από τα σχολικά βιβλία μιαν εκπληκτική μορφή του Ηπειρωτικού Αγώνα: τον Νικολάκη Εφέντη.

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της εποχής, τον Λορέντζο Μαβίλη και τους Γαριβαλδινούς τους «έφαγε» η Σκύλλα, δηλαδή το οχυρό του Μπιζανίου που είχε κατασκευαστεί σε καλά κρυμμένη τοποθεσία από Γερμανούς μηχανικούς και είχε καθηλώσει την Ελληνικής Στρατιά επί δύο μήνες, αφού είχε απελευθερώσει την Φιλιππιάδα της Πρέβεζας. Συνεργάτης του φον Γκολτς κατά την κατασκευή των οχυρών του Μπιζανίου ήταν και ένας αξιωματικός του τουρκικού στρατού, ο Έλληνας στην καταγωγή, στην πίστη και στη συνείδηση, Νικολάκη Εφέντη. Σύμφωνα με κάποιες μαρτυρίες το ελληνικό όνομά του ήταν Νικόλαος Μιζαντζιόγλου. Ο Νικολάκη –μου αρέσει να τον αποκαλώ έτσι γιατί τον θεωρώ δικό μου άνθρωπο- γεννήθηκε στην Άγκυρα, όπου είχε τους γονείς του και πέντε αδελφές, σπούδασε στο Ζωγράφειο Γυμνάσιο στην Πόλη και στη συνέχεια σπούδασε μηχανικός στο Μόναχο. Στα Γιάννενα υπηρετούσε ως Λοχαγός Μηχανικού στον τουρκικό στρατό και ανέλαβε τη συντήρηση των οχυρών του Μπιζανίου όταν απεχώρησε ο Γκολτς.

Όπως αναφέρει ο Αθανάσιος Τσεκούρας, Ηπειρώτης αγωνιστής και μέλος της επιτροπής που προσέγγισε τον Νικολάκη Εφέντη, η Μπιζανίτικη Σκύλλα ήταν το «τέρας με τα δώδεκα ποδάρια και τα έξι κεφάλια, και μάλιστα αθέατα». Η πυροβολαρχία αυτή ήταν κρυμμένη σε τόπο «καραούλι» και είχε τον έλεγχο του αριστερού του Μπιζανίτικου  τοπίου, εκείνου που απλώνεται προς τα Καστανοχώρια. Το ελληνικό Στρατηγείο που έδρευε στο Εμίν Αγά στα μέσα του Γενάρη έδινε εντολή στις  ελληνικές μυστικές υπηρεσίες (ναι, υπάρχουν και τέτοιες!) να εξακριβώσουν που ακριβώς βρίσκονται τα ταχυβόλα «Σκύλλα». Ας μη ξεχνούμε πως για το σκοπό της απελευθέρωσης της Ηπείρου είχε συσταθεί από το 1906 στην Αθήνα και η μυστική Ηπειρωτική Εταιρεία. Στην περίπτωση της Σκύλλας πάντως, οι άνθρωποι που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο ως «κατάσκοποι» ήταν ο Μητροπολίτης Ιωαννίνων Γεβράσιος, ο Έλληνας υποπρόξενος Νικος Χαντέλης, ο Αθανάσιος Τσεκούρας, ωρολογοποιός στο επάγγελμα, ο υποπρόξενος στο γαλλικό προξενείο Ιωάννης Λάππας, και  φυσικά ο Νικολάκη Εφέντης. Αυτό που είναι καταπληκτικό είναι πως τα κατάφεραν πέντε άτομα να κάνουν θαυμαστά έργα στους αιώνες. Η μεγαλύτερη τιμή όμως ανήκει στον Νικολάκη Εφέντη, χωρίς τη βοήθεια του οποίου τα Γιάννενα ενδεχομένως να ήταν ακόμη τουρκικά!

Στον  Αθ. Τσεκούρα  ανατέθηκε η αποστολή να πλησιάσει τον Ν. Εφέντη, να του υπενθυμίσει την καταγωγή του και το χρέος του στην Πατρίδα, ώστε να τους βοηθήσει δίνοντάς τους τα σχέδια του Μπιζανίτικου οχυρού, της Σκύλλας. Πράγμα που έγινε με μυστικότητα (στην αρχή όμως, γιατί μετά οι πληροφορίες διέρρευσαν με ολέθρια αποτελέσματα) και με επιτυχία. Μάλιστα οι συνωμοτικές ενέργειες έγιναν με κινηματογραφικό τρόπο –μυστικές συναντήσεις, συμμετοχή του Δεσπότη Γεβράσιου και του Επισκόπου Δωδώνης και φυσικά παράδοση απόρρητων μυστικών από τον Νικολάκη στους μυημένους στο Κομιτάτο του Αγώνα  Έλληνες και στη συνέχεια στο ελληνικό Στρατηγείο. Μάλιστα το λεπτομερές σχεδιάγραμμα με τις πληροφορίες για τα οχυρά του Μπιζανίου και ειδικά της Σκύλλας μεταφέρθηκε κρυμμένο μέσα στη στρωματιά από το σαμάρι ενός γαϊδαρου που ταξίδευε με άνθρωπο του Κομιτάτου στο Στρατηγείο. Το χαρτί παραδόθηκε στον Μαλάμο, τον αρχηγό των αντάρτικων ομάδων και από εκεί έφτασε με άλλο τρόπο στο Στρατηγείο .

            Η ανταπόκριση του Στρατηγείου ήταν άμεση. Η Σκύλλα χτυπιέται αλύπητα, παραλύει, βουβαίνεται. Το αριστερό του οχυρού του Μπιζανίου από τα Καστανοχώρια, εκεί που δεν μπορούσε άνθρωπος να ξεμυτίσει, ελευθερώνεται! Όταν ο Ν. Εφέντη ρώτησε το Επιτελείο αν επιθυμούν να λιποτακτήσει, η απάντηση ήταν αρνητική για να συνεχίσει αυτός ο υπέροχος πατριώτης να τους δίνει πληροφορίες. Και πράγματι ο Νικολάκη απτόητος συνεχίζει να τους υποδεικνύει το δρόμο για τη νίκη. Συγκεκριμένα τους τόνισε ότι ο ελληνικός στρατός δεν πρέπει να επιτεθεί από το αριστερό των Τούρκων. Τα Γιάννενα θα έπεφταν μόνο με χτύπημα από τα δεξιά του τουρκικού στρατού, πράγμα που έγινε. Όταν συγκέντρωναν το στρατό τους οι δικοί μας κρυφά, από τα δεξιά των Ιωαννίνων για το μεγάλο χτύπημα, το μεγάλο γιουρούσι, που θα γινόταν την αυγή της 20^ης Φεβρουαρίου 1913, σκότωναν ακόμη και τα σκυλιά για να μην αλυχτούν τη νύχτα και μυριστούν τίποτε οι Τούρκοι!

            Ενώ τα Γιάννενα απελευθερώθηκαν και ξεκίνησε η ανταλλαγή των αιχμαλώτων, ο αρχιστράτηγος βασιλιάς Κωνσταντίνος ρώτησε τον Εφέντη τι θέλει για ανταπόδοση της μεγάλης του προσφοράς. Εκείνος θέλησε μόνο να γυρίσει στη Σμύρνη και να βρει τους συγγενείς του και φυσικά να μείνει μυστική η αποστολή του. Δυστυχώς όμως το όνομά του κάποιος που ήξερε το «σφύριξε» σε έναν δημοσιογράφο και δημοσιεύτηκε η δράση του στην εφημερίδα «Πατρίς». Οι Τούρκοι τον συνέλαβαν μόλις πάτησε το πόδι του στη Σμύρνη ως αξιωματικός αιχμάλωτος πολέμου και τον εκτέλεσαν αφού τον βασάνισαν φρικτά. Δυστυχώς την ίδια κακή τύχη είχαν οι γονείς του και οι πέντε αδελφές του…

Στρατηγός Μακρυγιάννης, ορθά κοφτά τα λόγια του σαν τα βέλη του πολεμιστή...

Γράφει η Δήμητρα Ρετσινά Φωτεινίδου

Μια εκπληκτική μορφή του επαναστατημένου ελληνισμού του 1821, ένα αιώνιο σύμβολο τιμής και αγωνιστικότητας είναι ο Ρουμελιώτης στρατηγός Μακρυγιάννης. Ο Μακρυγιάννης δεν είχε πάει ποτέ του σχολείο και έτσι παρέμεινε αγράμματος, ώσπου μεγάλος πια, βάλθηκε να μάθει γράμματα για να γράψει… Και τί έγραψε! Το αριστούργημα της νεώτερης ελληνικής ιστοριογραφίας. Τα Απομνημονεύματά του είναι το διαμάντι της λογοτεχνίας μας, γιατί η ιστορία του είναι τόσο αληθινή όσο ζωντανός είναι ο λόγος που την αφηγείται. Περιεχόμενο και τεχνική άρρηκτα δεμένα σε ένα ιστορικό , επικό αφήγημα που σου κόβει την ανάσα από την αρχή μέχρι το τέλος.

Ο Μακρυγιάννης αντιπαθούσε τις φατρίες και …καλά έκανε. Ήθελε ενιαία, κεντρική διοίκηση και όχι σφετερισμό της εξουσίας από μεμονωμένα πρόσωπα που εξυπηρετούσαν δικά τους πάθη. Στο στρατιωτικό του βίο είχε κάνει όρκο, μαζί με τους συναγωνιστές του να υπηρετούν την πατρίδα, και έτσι ως γνήσιος πατριώτης ο Μακρυγιάννης δεν χαρίστηκε ούτε στους καπεταναίους ούτε στους αφεντάδες. Στο κεφάλαιο 6 των Απομνημονευμάτων του περιγράφει φοβερές σκηνές του εμφυλίου πολέμου που ταλαιπώρησε τους Έλληνες αγωνιστές στο Άργος, στο Ναύπλιο, στην Τροπολιτζά. Ο ίδιος πρωταγωνίστησε σε πολλά γεγονότα και διαπιστώνουμε από τα γραφόμενά του, αλλά και από άλλες πηγές της εποχής εκείνης, ότι ενεργούσε πάντα προς την κατεύθυνση της συνδιαλλαγής, της ομόνοιας και της συμφιλίωσης. Αυτές άλλωστε είναι οι ανώτερες αξίες ενός έθνους.  Ας δούμε κάποια αποσπάσματα από το ίδιο το κείμενο του Μακρυγιάννη:

Ἦρθα ἐδῶ. Ἦταν τὸ Βουλευτικὸν σῶμα. Στάθηκα καμπόσες ἡμέρες, παρουσιάστηκα καὶ τοὺς εἶπα: «Δὲν ματαθέλομε ὅλοι ὅσοι ἤρθαμε νὰ ξέρωμε ἀπὸ καπεταναίους, ὅ,τι διαταγὲς εἶναι ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ἐκεῖνο εἴμαστε πρόθυμοι νὰ κάμωμε, νὰ πᾶμε ὀμπρός». Εἶχα καὶ συντρόφους ὅλους διαλεμένους πατριῶτες. Ζήτησε δύναμη ὁ Κολοκοτρώνης, ὅτ᾿ ἦταν μέλος ῾στὸ Ἐκτελεστικὸ σῶμα καὶ κυβερνοῦσε τὴν πατρίδα. Ἦταν αὐτός, ὁ Πετρόμπεγης, ὁ Σωτήρη Χαραλάμπης κι᾿ ὁ Μεταξᾶς. Τότε ἔμαθα τί ἦταν φατρία, καθὼς θὰ ἰδῆτε.

Ο Μακρυγιάννης αρχίζει να περιγράφει τις εμφύλιες έριδες των ετών 1823- 1824. Χρησιμοποιεί το επίθετο πατριώτες συχνά ειρωνικά!

Σὲ ὀλίγες ἡμέρες μαθαίνω ὅτι εἰς τὴν Πελοπόννησο ἄνοιξε φατρία ὁ Κολιόπουλος κι᾿ ἄλλοι μὲ τῆς Κυβερνήσεως τὸ μέρος καὶ οἱ Ντεληγιανναῖγοι, Ζαΐμης, Λονταῖγοι μὲ τ᾿ ἄλλο. Ρωτᾶμε ἐμεῖς τί πράμα εἶναι αὐτὴ ἡ φατρία (δὲν τὴν ξέραμε εἰς τὴν πατρίδα μας αὐτείνη τὴν λέξη, ξέραμε ὅμως ἄλλες προκοπές, καπεταναίικες). Μᾶς λένε: «Μεράστηκαν οἱ καλοὶ πατριῶτες νὰ προκόψουν τὴν πατρίδα», – κι᾿ ὅλος ὁ τόπος γιομάτος Τούρκους. Μὲ διατάζουν τότε κ᾿ ἐμένα νὰ πάρω τοὺς ἀνθρώπους μου καὶ νὰ πάγω μὲ τὸ μέρος τῆς Κυβέρνησης, νὰ ῾περασπίζωμαι τὸ Ἐκτελεστικὸν (ἀπὸ τ᾿ ἄλλο μέρος ἦταν τὸ Βουλευτικόν). Μὲ τὸ Βουλευτικὸν ἦταν τὸ δίκιον καὶ ἡ πατρίδα. Οἱ ἄλλοι ἤθελαν νὰ ρουφοῦνε τὰ ἐθνικὰ καὶ μάλλωναν. Δὲν ἤξερε κανεὶς τί νὰ κάμη. Ἤμουν ἄμαθος ἀπὸ τέτοια. Μὲ διατάζουν νὰ πάγω κ᾿ ἐγὼ νὰ δοκιμάσω αὐτὸ τὸ καλό, νὰ φάγω φατρία μαζὶ μὲ τοὺς ἀνθρώπους μου. Τοὺς εἶπα: «Δὲν ὁρκίστηκα, ὅταν ὁρκίστηκα νὰ σηκώσουμε ντουφέκι νὰ πάγω κ᾿ ἐγὼ νὰ πολεμήσω, μὲ Ρωμαίγους εἴπαμε; Μὲ Τούρκους. Καὶ δὲν πᾶμε». Δὲν θέλησα νὰ πάγω. Μὲ βάσταξαν ἐκεῖ, εἰς Ἀνάπλι, καὶ στείλαν ἄλλους.

Στηλιτεύει τη στάση των καπεταναίων της Πελοποννήσου, οι οποίοι είχαν σηκώσει μπαϊράκι. Είναι χαρακτηριστικό ότι αποτρέπει τον γιο του Κολοκοτρώνη, τον Γενναίο , από μια επίθεση ενάντια στον Νοταρά, στα Τρίκαλα Κορινθίας, όταν ο Γενναίος του εκμυστηρεύθηκε ότι ήθελε να κλέψει την αδελφή του Νοταρά να την κάνει γυναίκα του.

Ἐγὼ ἀκούγοντας αὐτό, θέλησα ῾λικρινώς νὰ τὸν συβουλέψω, τοῦ εἶπα: «Γυναίκα θὰ τὴν πάρεις ἢ μορόζα; – Μοῦ λέγει, γυναίκα. – Σὰ θὰ τὴν πάρης γυναίκα, πάρε καὶ μίαν καντιποτένια, φτάνει νὰ εἶναι ὄμορφη νὰ σὲ εὐκαριστάγη, ὅτι σὰν πάρωμε ἐμεῖς τὸ βίον κ᾿ ἐσὺ ἐκείνη ξερή, τί τὴν θέλεις καὶ τί ζωὴ θὰ ζήσῃς μ᾿ αὐτείνη καὶ μὲ τοὺς συγγενεῖς της καὶ μὲ τοὺς χωργιανούς της; Κάλλιον ν᾿ ἀποχτᾶς φίλους καὶ νὰ μετρᾶς, κι᾿ ὄχι τοιούτους. Πρόσεξε νὰ μὴν φύγωμε ἀπὸ τοὺς Τούρκους καὶ γενοῦμε ἄλλοι τοιοῦτοι χερότεροι».

Ο Μακρυγιάννης δεν χαρίζεται σε κανέναν, ούτε οπλαρχηγό ούτε «ευγενή», αφέντη.  Η παρακάτω σκηνή είναι εξαιρετικά αποκαλυπτική για το ήθος των …αρχόντων(!) αλλά και για την αξιοπρέπεια του Μακρυγιάννη:

Ὅταν φτάσαμε εἰς τὸν Ἁγιώργη, ἦταν ἐκεῖ ὁ Νοταρᾶς κι᾿ ὁ Λόντος κι᾿ ὁ θεῖος τοῦ ὁ Ἀντρέας. Εἶχαν τῆς Κόρθος τᾶς προσόδους κ᾿ ἔπρεπε νὰ πλερώσουνε τὰ στρατέματα. Σὰν ἔφυγα ἀπὸ τοὺς Κολοκοτρωναίους, ἡ νέα Διοίκηση διάταξε τὸν Νοταρὰ τὸν Γιάννη νὰ μᾶς πλερώση. Πάγω μίαν ἡμέρα εἰς τὸ κονάκι του, τὸν βρίσκω καὶ τυραγνοῦσε ἕναν πολίτη, τέτοιον τυραγνισμὸν δὲν τὸν ξέραν νὰ τοῦ κάμουν μήτε οἱ Κατζαντωναῖοι ὁποῦ ῾ταν λησταί. Δεμένος ὁ πολίτης, κεφάλι κι᾿ ὁ κῶλος ἕνα, καὶ τοῦ γύρευαν χρήματα. Τότε σιχάθηκα ὅλως διόλου τὸ Ρωμαίικο, ὅτι μάθαμε ὅλοι τὴν ληστείαν γενικῶς. Τοῦ μίλησα αὐτεινοῦ τοῦ εὐγενῆ ὅτι δὲν εἶναι καλὰ τὰ τοιούτα: «Ὅτι ὅταν βλέπουν ἐσᾶς ὁποῦ κάνετε τοιούτα οἱ ἄλλοι, οἱ μικροί, θὰ φᾶνε ζωντανοὺς ἀνθρώπους». Σᾶς λέγω ὡς τίμιος ἄνθρωπος, εἶχα ὡς τότε μεγάλο σέβας καὶ ῾σ αὐτοὺς καὶ τοὺς σιχάθηκα νὰ μὴν τοὺς βλέπω, κι᾿ ἀναθεμάτισα τὴν λευτερίαν, ὁποῦ θὰ κάμωμε μ᾿ αὐτοὺς ὅλους…

Ο Πολιτισμός είναι αποτέλεσμα μιας Απάντησης σε μια Πρόκληση... Challenge and Response

Γράφει η Δήμητρα Ρετσινά Φωτεινίδου

Η Ιστορία ενός έθνους δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς μια γενικότερη εξάρτηση από μια μεγαλύτερη ενότητα. Για να εξηγηθεί η ιστορική πορεία των εθνών κρατών πρέπει να προχωρήσουμε στην αναζήτηση του ευρύτερου όλου στο οποίο ανήκουν τα διάφορα αυτά μέρη και μόνο στην αλληλοσυσχέτισή τους μπορούν να κατανοηθούν. Αυτό το ευρύτερο όλο είναι ο Πολιτισμός. Με την παραπάνω άποψη του ιστορικού και φιλοσόφου Arnold Toynbee, στο έργο του A study of history συμφωνώ απολύτως. Ο Πολιτισμός είναι η ανεξάρτητη ενότητα με ίδια ιστορική οντότητα και με σαφείς σχέσεις στο χώρο και στον χρόνο. Η συγκριτική μελέτη των πολιτισμών είναι το κλειδί για την ερμηνεία των κρατικών συμπεριφορών. 

Βασική ιδέα του Toynbee είναι η Αρχή των ρυθμικών μεταβολών ή ο Ρυθμός της ιστορίας των πολιτισμών. Ο ρυθμός ή νόμος είναι ο βασικός όρος της ιστορικής πορείας των πολιτισμών και πρόκειται για τον ρυθμό της Πρόκλησης και της Απάντησης (Αντίδρασης) -Challenge and Response. Αυτός ο ρυθμός διέπει όλη τη ζωή των πολιτισμών και από αυτόν εξαρτάται η πορεία του. Η ουσία του είναι ότι όλο το ιστορικό γίγνεσθαι διέπεται από την Απάντηση/Αντίδραση ή όχι σε μια Πρόκληση ή Πίεση γεωγραφικών ή κοινωνιολογικών παραγόντων που ασκείται στην ανθρώπινη θέληση. 

Πρόκειται δηλαδή για τη θέληση και τη δυνατότητα ενός ανθρώπου, μιας συγκεκριμένης ιστορικής ομάδος, ενός έθνους ή ενός πολιτισμού να απαντήσει σε μια ορισμένη πίεση που μπορεί να προέλθει από τη φύση ή από άλλη ανθρώπινη ομάδα. Από τη θέληση και τη δυνατότητα της Απάντησης ή των Απαντήσεων στην Πρόκληση εξαρτάται όχι μόνο το παρόν, αλλά και το μέλλον της ομάδας. Η Πίεση/Πρόκληση έχει ως συνέπεια να υποχρεώνει αυτόν που τη δέχεται να μεταβαίνει από την κατάσταση της αδράνειας σε κατάσταση δράσεως. (Χρησιμοποιώντας όρους των πολιτισμών της Άπω Ανατολής, από το Γιν (στατική κατάσταση) να πάει στο Γιανγκ (δυναμική δράση). 

Μιά άλλη εξαιρετική παρατήρηση του Toynbee που παραθέτει ο ιστορικός τέχνης Χρύσανθος Χρήστου στο έργο του Πολιτισμός και Ιστορία, είναι ότι ούτε η φυλή ούτε το γεωγραφικό περιβάλλον αποτελούν την αιτία της γεννήσεως των πολιτισμών. Η άγνωστη ποσότητα που θα τον εξηγούσε δεν μπορεί να είναι μια απλή ποσότητα αλλά ένα προϊόν που προέρχεται από τα δύο μαζί, κάποια αλληλεπίδραση μεταξύ φυλής και περιβάλλοντος. Το νέο αυτό στοιχείο είναι πνευματικό και ίσως βρεθεί στη μυθολογία, αφού στους μεγάλους μύθους της ανθρωπότητας έχουμε αποθησαυρισμένη εμπειρία της πορείας του ανθρώπου. 

Ας δούμε ένα παράδειγμα Απάντησης σε Πρόκληση... Οι ιδρυτές του Μινωικού πολιτισμού στην Κρήτη είναι αυτοί που αντιμετωπίζουν την πίεση της θάλασσας και γίνονται θαλασσοκράτορες και δημιουργούν τον δικό τους σημαντικό πολιτισμό. ...Ο αρχαίος κλασικός ελληνικός πολιτισμός δεχεται τη μεγαλύτερη παρόρμηση όχι από την εύφορη Βοιωτία, αλλά από την άγονη Αττική... 

Φυσικά η πιο σημαντική πρόκληση είναι αυτή των πολεμικών συμφορών, των καταπιέσεων και της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο... Από την Απάντηση σε αυτά τα δύσκολα θα κριθεί το παρόν και το μέλλον των κοινωνιών.

Από πότε γιορτάζουμε τα Χριστούγεννα; Χριστούγεννα στο Βυζάντιο

Γράφει η Δήμητρα Ρετσινά - Φωτεινίδου

Η εορτή της του Χριστού γεννήσεως, η οποία ονομάζεται και κατά τον Ιωάννη Χρυσόστομο, "πασών εορτών σεμνοτάτη και μητρόπολις πασών", ως αυτοτελής εορτή δεν εορταζόταν κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Τότε κατά την 6η Ιανουαρίου, από το τέλος του 3ου αιώνα μ.Χ. εορταζόταν μόνον τα Επιφάνεια και μαζί εορταζόταν η γέννηση του Χριστού.

Ως ιδιαίτερη ημέρα γιορτής ορίστηκε αυτή των Χριστουγέννων κατά τα μέσα του 4ου αι. στη Δύση, όταν και αποφασίστηκε να ορισθεί η 25η Δεκεμβρίου ως ημέρα γεννήσεως του Κυρίου, μετά από πολλές συζητήσεις, αφού άλλοι έθεταν την ημέρα αυτή σε άλλον μήνα π.χ. Νοέμβριο, Ιανουάριο, Μάρτιο, Απρίλιο, Μάιο, γιατί πουθενά στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη δεν αναγράφεται ποιό μήνα ή ποια μέρα γεννήθηκε ο Κύριος. Ορίσθηκε τότε η γιορτή των Χριστουγέννων από την εκκλησία που επιθυμούσε να αντικαταστήσει με Χριστιανική, την παλαιότερη εθνική γιορτή του αήττητου ήλιου, που γιορταζόταν την ημέρα εκείνη. (Γι' αυτό ο Χριστός ταυτίζεται με τον Ήλιο, το Φως της Δικαιοσύνης).

Στην Ανατολή η γιορτή των Χριστουγέννων εισήχθη κατά το τελευταίο τέταρτο του 4ου μ.Χ. αιώνος, όπως βεβαιώνει ο Ιωάννης Χρυσόστομος σε ομιλία του που έγινε στην Αντιόχεια κατά το 386 όταν έλεγε: "Ούπω δέκατον έτος εστίν εξ ου δήλη και γνώριμος ημίν η ημέρα αύτη γεγένηται". Τότε, μεταξύ των ακροατών του ιεράρχη, υπήρχαν οι υπέρ του νεωτερισμού απολογούμενοι, όπως και οι ενάντιοι και εγκαλούντες. Όταν μάλιστα το 378 γιορτάστηκε η ημέρα αυτή στην Κωνσταντινούπολη, μαρτυρείται ότι ο εορτασμός έγινε "γογγύζοντος του λαού"(!) Αξιοσημείωτο είναι πως, εκεί όπου γεννήθηκε ο Χριστός, μόλις κατά το 433 ιδιαιτέρως γιορτάστηκε η γέννηση αυτού. Πάντως η γιορτή επικράτησε χάρη στις ενέργειες πεφωτισμένων ιεραρχών και κυρίως του Ιωάννη Χρυσοστόμου, έπειτα του Γρηγορίου του Θεολόγου, του οποίου ο πρώτος λόγος στην Κωνσταντινούπολη κατά την 25η Δεκεμβρίου του 380 άρχισε με το εξής: "Χριστός γεννάται δοξάσατε, Χριστός εξ ουρανών απαντήσατε, Χριστός επί γης υψώθητε".

Σύμφωνα με τον βυζαντινολόγο συγγραφέα Φαίδωνα Κουκουλέ, οι Βυζαντινοί, κατά την ημέρα των Χριστουγέννων φαίνεται ότι εντός του ναού σχημάτιζαν σπήλαιο και σ' αυτό τοποθετούσαν στρωμνή, στην οποία έβαζαν παιδί που παρίστανε τον Ιησού. Περί τούτου κατά τον 12ο αιώνα μαρτυρεί ο Θεόδωρος Βαλσαμών, ο οποίος, ερμηνεύοντας τον 83ο κανόνα της εν Τρούλλω συνόδου, παρατηρεί: "Νομίζω ότι κακώς ποιούσιν οι την απόρρητον και σωτήριον εν σπηλαίω γέννησιν του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών, Ιησού Χριστού δια παιδός και στρωμνής υποτυπούντες και τα υπέρ λόγον και έννοιαν ανθρωπίνοις επιτηδεύμασι διαγράφοντες". 

(εικόνα 1: Η προσκύνηση των ποιμένων, 1612-1614, έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου El Greco)

Αυτή η συνήθεια ήταν πολύ παλαιότερη, όπως φαίνεται από τον λόγο του Ιωάννη Χρυσοστόμου την 20η Δεκεμβρίου του 386. Αποτεινόμενος προς το εκκλησίασμα ο ιεράρχης τους υπενθύμιζε την πλησιάζουσα γιορτή των Χριστουγέννων και, μεταξύ άλλων, τους έλεγε: "Αντιβολώ μετά πάσης σπουδής και προθυμίας παραγενέσθαι την οικίαν έκαστον κενώσαντα την εαυτού, ίνα ίδωμεν τον δεσπότην ημών επί φάτνης κείμενον". 

(εικόνα 2: H Αγία Οικογένεια με την Αγία Άννα, 1595-1600, έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου El Greco)

Κατά τους Βυζαντινούς χρόνους υπήρχε συνήθεια να δίνουν στις λεχώνες για να δυναμώσουν το λεγόμενο λοχόζεμα, ζωμό δηλαδή, στον οποίο είχε αναδευτεί ψημένη σεμίδαλις (σιμιγδάλι) και βούτυρο και μέλι. Το λοχόζεμα αυτό, όπως μας αναφέρει ο Φαίδων Κουκουλές στο έργο του Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός, τ. 7, συνήθιζαν να στέλνουν οι πρόγονοί μας σε φιλικές οικίες την επομένη των Χριστουγέννων, προς τιμή των λοχείων της Παναγίας, όπως έλεγαν, έθιμο το οποίο δεν ενέκρινε η εκκλησία, η οποία με τον 79ο κανόνα της εν Τρούλλω συνόδου το απαγόρευσε επί ποινή αφορισμού(!) των λαϊκών και καθαιρέσεως των κληρικών, αφού η Παναγία "ουκ έγνω λοχείαν". Η απαγόρευση όμως αυτή δεν υπερίσχυσε και το έθιμο συνεχίστηκε. Στον 10ο αιώνα ο Συμεών ο Μεταφραστής σημειώνει: "αφορίζεται ο μετά την εορτήν της Θεοτόκου σεμίδαλιν ή άλλο τι σκευάζων δια τα λεγόμενα λοχεία".

Κατά τις μεγάλες γιορτές επικρατούσε η συνήθεια να καλλωπίζονται οι οικίες και να στολίζονται τα υπέρθυρα αυτών, επιπλέον να καθαρίζονται οι δρόμοι. Αυτό γινόταν και κατά την ημέρα του εορτασμού των γενεθλίων, οπότε, κατά διαταγή του επάρχου της πόλεως, όχι μόνο καθαρισμός των οδών γινόταν αλλά και στολισμός διαφόρων κατά διαστήματα στηνομένων στύλων με δεντρολίβανα, κλάδους μύρτου και άνθη εποχής. 

Κατά τις εορτές του Δωδεκαήμερου οι Βυζαντινοί παίδες πήγαιναν στις οικίες, όπως και σήμερα παιδιά, για να πουν τα κάλαντα. Τα κάλανδα τα έλεγαν από "βαθείας πρωίας μέχρι δείλης οψίας, μετά αυλών και συρίγγων". Για τους καλανδιστές κατά τα Χριστούγεννα τον 12ο αιώνα μαρτυρεί ο Ι. Τζέτζης, ο οποίος γράφει: "και όσοι κατ' αρχίμηνον την Ιανουαρίου και τη Χριστού γεννήσει δε και Φώτων τη ημέρα, οπόσοι περιτρέχουσι τας θύρας προσαιτούντες μετά ωδών και επωδών και λόγους εγκωμίων". Έτσι λοιπόν, οι Βυζαντινοί απηύθυναν εγκώμια στους ενοίκους των σπιτιών ανάλογα με τα σημερινά: "πολλά 'παμε τ αφέντη μας, ας πούμε της κυράς μας", με επωδές και ζητώντας αμοιβή. Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν έλεγαν τα κάλαντα μόνο τα παιδιά, αλλά και ενήλικοι, και μάλιστα άνθρωποι της ορχήστρας, οι οποίοι περιφέρονταν καλανδίζοντες μέχρι βαθείας νυκτός και δεν απέρχονταν αν δεν αμείβονταν. Επίσης την ημέρα αυτή, καθώς και τις επόμενες του Δωδεκαημέρου, γίνονταν οι μεταμφιέσεις...

Η απάντηση στη Νέα Τάξη Πραγμάτων: Έθνος και Κοσμποπολιτισμός

Νέα Τάξη Πραγμάτων και Κοσμοπολιτισμός

Γράφει η Δήμητρα Ν. Ρετσινά Φωτεινίδου

Η Νέα Τάξη Πραγμάτων, όπως συνηθίζουμε να ονομάζουμε την επέλαση του διεθνούς οικονομικού κεφαλαίου που συνδυάζεται με την ταχύτατη επιβολή αξιών και θεσμών από ισχυρές κυβερνήσεις σε ανίκανα και αδύναμα κράτη, είναι ένας σύγχρονος ιμπεριαλισμός. Η παγκοσμιοποίηση αυτή καθ’ εαυτή δεν είναι υπεύθυνη για τον επιθετικό ιμπεριαλισμό που εφαρμόζουν συγκεκριμένοι κύκλοι συμφερόντων. Αυτοί οι κύκλοι ή κυκλώματα μπορεί να είναι κρατικές κυβερνήσεις , παγκόσμια ή ευρωπαϊκά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, διεθνείς οργανισμοί, όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, καθώς και πολυεθνικές εταιρείες. Η παγκόσμια ροή κεφαλαίων, η οικονομική αλληλεξάρτηση των αγορών μέσω του αυξανόμενου όγκου και της ποικιλίας των διεθνών συναλλαγών σε αγαθά και υπηρεσίες και η διάχυση της τεχνολογίας σε όλον τον κόσμο, κυρίως με τη μορφή του ίντερνετ και της πληροφορικής είναι οι βασικές πτυχές της παγκοσμιοποίησης. 

Όμως, η χωρίς μέτρο και έλεγχο ενίσχυση ορισμένων οργανισμών και πολυεθνικών εταιρειών οδηγούν σε μια βιομηχανική και χρηματοπιστωτική δικτατορία, η οποία επιβάλλει τους δικούς της κανόνες ανά την υφήλιο. Η Οικονομική Σχολή του Σικάγου και ο γκουρού της Milton Friedman, ο οποίος μάλιστα τιμήθηκε και με Νόμπελ οικονομίας το 1976, εδραίωσαν τον «καπιταλισμό της ελευθερίας» ή όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Naomi Klein στο βιβλίο της «Το Δόγμα του Σοκ», τον «καπιταλισμό της καταστροφής». Προφανώς οι ακαδημαϊκοί που επαίνεσαν την προσπάθεια της Σχολής του Σικάγου να υπερβεί τον «συντηρητισμό» του σπουδαίου οικονομολόγου Keynes , δεν αντιλήφθηκαν τη λαίλαπα των αντικοινωνικών μέτρων και την εξαθλίωση ολόκληρων λαών και εθνικών κοινοτήτων από τη στρατηγική της Νέας Οικονομικής Τάξης, δηλαδή τις αθρόες ιδιωτικοποιήσεις, ακόμη και υπηρεσιών κοινής ωφελείας, την αφαίμαξη της δημόσιας και ιδιωτικής περιουσίας των πολιτών μέσω επαχθών φόρων, την κατάργηση της κοινωνικής πρόνοιας υπέρ των αδυνάτων και την αντικατάσταση της δημόσιας παιδείας και υγείας με ιδιωτικού τύπου «καταστήματα» που φυσικά μεροληπτούν και δεν εξυπηρετούν το δημόσιο καλό, το κοινό συμφέρον. Το χειρότερο από όλα είναι ότι τώρα πια όταν ένα κράτος, όπως η Ελλάδα , αφήνεται στα νύχια των άπληστων «κοράκων» , και από ελεύθερο και κυρίαρχο κράτος μετατρέπεται σε «αποικία χρέους», τότε όλες οι κρατικές υπηρεσίες και ο πληθυσμός της με την ιδιοκτησία του, κινητή και ακίνητη, μπαίνουν στο στόχαστρο των επικυρίαρχων και ανά πάσα στιγμή δημεύονται στο βωμό της εξυπηρέτησης ενός τεχνητού, εν πολλοίς, χρέους. Ας θυμηθούμε μόνο ότι οι πολιτικές επέκτασης στην Αμερική εκτόπισαν τους γηγενείς της κατοίκους, οι αξιώσεις τους αγνοήθηκαν και τα εδάφη τους αντιμετωπίστηκαν ως terra nullius, γη που δεν ανήκει σε κανέναν(!)

Η Νέα Τάξη, το νέο Παγκόσμιο Καθεστώς, έχει να κάνει ακριβώς με αυτόν τον επιθετικό ιμπεριαλισμό που προέρχεται από συγκεκριμένα κέντρα συμφερόντων. Η κουλτούρα τους δεν είναι ούτε εκπολιτιστική ούτε σταθεροποιητική. Είναι ένα κράμα εκσυγχρονιστικών ή αναθεωρητικών τάσεων που και στην πολιτική σκηνή της χώρας μας εκφράζονται άλλοτε από δεξιές, άλλοτε από αριστερές πολιτικές παρατάξεις. Ο ιμπεριαλισμός γίνεται η κυρίαρχη πολιτική μορφή όταν ο καπιταλισμός μπαίνει στο μονοπωλιακό του στάδιο. Αυτό λίγο – πολύ διατεινόταν ο Francis Fucuyama στο έργο του «Το Τέλος της Ιστορίας», όταν μιλούσε για το τέλος των ιδεολογιών και την επικράτηση της μιάς: αυτής του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού. Έτσι λοιπόν οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές της «συναίνεσης» της Ουάσιγκτον και του Βερολίνου, που έχουν υιοθετήσει η Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, έχουν αποδυναμώσει τελείως τους ηθικούς και πολιτικούς παράγοντες που μετριάζουν τη δριμύτητα του καπιταλισμού.

Ανάμεσα στη αυτοκρατορία της Γερμανίας, η οποία επιδιώκει και εν πολλοίς το έχει πετύχει, να είναι το ηγεμονικό κέντρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και στον Ιμπεριαλισμό που κηδεμονεύει τα «αποτυχημένα» κράτη και προφασίζεται την «εθνική τους οικοδόμηση» υπάρχει ο Κοσμοπολιτισμός, δηλαδή η παγκοσμιοποίηση με ανθρώπινο πρόσωπο. Το κίνημα ή η πολιτική φιλοσοφία του Κοσμοπολιτισμού ταιριάζει στο ελληνικό έθνος λόγω της μακραίωνης πολιτικής και πολιτιστικής του παρουσίας και κυριαρχίας. Ήδη στην αρχαιότητα οι Στωικοί, οι Κυνικοί, οι εκπρόσωποι της Δεύτερης Σοφιστικής (1ος, 2ος,3ος αι. μ.Χ) μιλούσαν και υποστήριζαν μια παγκόσμια κοινωνία, την Κοσμόπολιν, η οποία ταιριάζει σε ανώτερους ανθρώπους που διέπονται από την ίδια λογική που διέπει τον θείο Λόγο που κυβερνά το σύμπαν. Πρόκειται για μια Πολιτεία που την εποχή της ελληνιστικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας μιλούσε την ελληνική γλώσσα (τη lingua franca της εποχής) και διατηρούσε κυρίαρχη την ελληνική παιδεία και τον ελληνικό πολιτισμό.

Κατά τη γνώμη μου, η μόνη ενδεδειγμένη διέξοδος της ελληνικής κοινωνίας από το βάλτο είναι η διατήρηση της ελληνικής ιδιαιτερότητας και η επέκτασή της σε όλον τον κόσμο με τη μορφή ενός επικαιροποιημένου Κοσμοπολιτισμού.

Δίων Χρυσόστομος: Ο εξέχων Έλληνας διανοούμενος του 1ου μ.Χ. αιώνα.

Δίων Χρυσόστομος, μια σπουδαία προσωπικότητα της ελληνικής διανόησης του 1ου αιώνα μ.Χ. 

Γράφει η Δήμητρα Ρετσινά Φωτεινίδου

Ο Δίων Κοκκηιανός Προυσαεύς, γνωστός και με το προσωνύμιο Χρυσόστομος, ήταν ρήτορας και φιλόσοφος, ένας από τους προδρόμους της Δεύτερης Σοφιστικής. Υπήρξε σύγχρονος του Πλουτάρχου, του Τάκιτου , του Πλίνιου του νεώτερου και του στωικού φιλοσόφου Επίκτητου. Γεννήθηκε στην Προύσα της Βιθυνίας μεταξύ των ετών 40 - 45μ.Χ.  και πέθανε στη Ρώμη μεταξύ του 115 -120μ.Χ. Η οικογένειά του ήταν επιφανής στον τόπο καταγωγής της. Ο πατέρας του, ο Πασικράτης, ήταν μέλος της τοπικής αριστοκρατίας (τάξη ιπποτρόφων), επίτιμος πολίτης της γειτονικής Απάμειας και Ρωμαίος πολίτης. Η μητέρα του ήταν επίσης Ρωμαία πολίτης, είχε δηλαδή την ρωμαϊκή πολιτεία (υπηκοότητα), λόγω της σχέσης του πατέρα της με τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Κλαύδιο. Η οικογένειά του είχε διακριθεί για τις πολυάριθμες ευεργεσίες της προς το λαό της Προύσας, σύμφωνα με το πρότυπο αριστοκρατικής διαβίωσης στις επαρχιακές πόλεις της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ως εξέχοντες λειτουργοί, οι πρόγονοι του Δίωνος είχαν χρηματοδοτήσει τη διοργάνωση αθλητικών αγώνων, την τέλεση τιμητικών ταφών, την ανέγερση ανδριάντων. Τα ίδια και περισσότερα, όπως την κατασκευή δημοσίων κτηρίων, εργαστηρίων, στοών και υδραγωγείων, φρόντισε αργότερα και ο ίδιος ο Δίων να γίνουν στη γενέτειρά του με την επιρροή που είχε στον αυτοκράτορα Τραϊανό.  

Ο Δίων έκανε πολλές περιοδείες στο ρωμαϊκό κράτος και συνδέθηκε φιλικά με τον Απολλώνιο Τυανέα και τον Ευφράτη τον Τύριο. Στη Ρώμη σπούδασε στη σχολή του στωικού φιλοσόφου Μουσώνιου Ρούφου, ο οποίος αν και ετρουσκικής καταγωγής, έγραψε στην ελληνική γλώσσα το έργο του. Η αττική ελληνική υπήρξε για όλη την ύστερη αρχαιότητα και για την περίοδο που ονομάζουμε Δεύτερη Σοφιστική, δηλαδή τους πρώτους τρεις μεταχριστιανικούς αιώνες που ταυτίζονται με την αυτοκρατορική ρωμαϊκή διοίκηση (imperium romanum) και την Pax Romana, η κοινή γλώσσα της αυτοκρατορίας, η lingua franca της μορφωμένης ελίτ από τη Ρώμη ως τις ασιατικές επαρχίες του κράτους.

Ο Δίων γνωρίστηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου με τον αυτοκράτορα Βεσπασιανό με τον οποίο είχε καλές σχέσεις. Όμως επί Βεσπασιανού έγιναν οι διώξεις των φιλοσόφων από τη Ρώμη. Αργότερα εκδιώχθηκε από τη Ρώμη και από την ιδιαίτερη πατρίδα του τη Βιθυνία ο ίδιος ο Δίων στις μέρες της απολυταρχικής κυβέρνησης του Δομιτιανού. Η εξορία του διήρκεσε περίπου 15 χρόνια (83-97μ.Χ.) και τα γεγονότα του εξόριστου βίου του τα περιγράφει ο ίδιος στους εξής Λόγους του: Βορυσθενικός (Λ.36), όπου αναφέρεται στην περιπλάνησή του στην Ολβία και στη χώρα των Σκυθών και των Γετών και στον Περί Φυγής ή Εν Αθήναις (Λ.13), όπου καταγράφει την νέα του πολιτιστική ταυτότητα, αυτή του ελεύθερου φιλοσόφου, που είναι απαλλαγμένος από τις υλικές ανάγκες και βιώνει μια πρωτόγνωρη σχέση με τον Εαυτό και τους άλλους. Τα κείμενα εξορίας των Ρωμαίων πολιτών, τόσο του Δίωνος όσο και του δασκάλου του Μουσώνιου Ρούφου, αλλά και του μαθητή του Δίωνος, Φαβωρίνου, που ήταν επίσης φιλόσοφος, καταγόταν από την Αρελάτη, (σημ. Arles της Γαλλίας) και έγραψε στην ελληνική αττική γλώσσα, αποτελούν συνέχεια μιας παλαιότερης παράδοσης, όπως αυτής των κυνικών φιλοσόφων Διογένη, Κράτη, Στίλπωνα, προσωπικής ενδοσκόπησης και αυτοπροσδιορισμού σε μια πλέον παγκοσμιοποιημένη κοινωνία υπό το σκήπτρο της ρωμαϊκής διοίκησης. Ας θυμηθούμε τον Ευριπίδη και το απόσπασμα από χαμένη τραγωδία του (Απ. 1047 Ν2): «Όπως οι ουρανοί είναι ανοιχτοί στο πέταγμα του αετού, έτσι όλη η γη είναι πατρίς του ευγενούς προσώπου».

 Οι διανοούμενοι φεύγουν είτε εξαναγκάζονται να φύγουν από την πόλιν και γίνονται πολίτες του Κόσμου. Απηχούν στο έργο τους και στην προσωπική τους ζωή τις αντιλήψεις των στωικών κυρίως φιλοσόφων, αλλά και των κυνικών. Φυσικά ο διανοούμενος είναι μια εξόριστη persona ακόμη και μέσα στον ίδιο του τον τόπο. Η παρρησία διώκεται αλλά συγχρόνως γίνεται η παραμυθία των διανοητών, οι οποίοι προτιμούν να ζουν εξόριστοι προκειμένου να είναι ελεύθεροι. Ο ελληνικός πολιτιστικός αυτοπροσδιορισμός γίνεται η αιχμή του δόρατος στη σύγκρουση με τη ρωμαϊκή εξουσία. Η εξορία γίνεται η επανατοποθέτηση από το τοπικό στο γενικό, από το ειδικό στο παγκόσμιο. Είναι το μέσο για την κατασκευή τη φιλοσοφικής αυθεντίας. Η ταύτιση του φιλοσόφου όχι με την πόλιν αλλά με τον κόσμο δίνει στην παρρησία ένα νέο νόημα. Πρόκειται για την πεποίθηση ότι η ανθρωπογεωγραφία είναι ο χώρος του προοδευτικού ατόμου, την πίστη που οδήγησε στο κίνημα του Κοσμοπολιτισμού, δηλαδή την Ιδεολογία που θέλει την ελευθερία και συνεργασία ανάμεσα σε σώφρονες, εκλεκτούς, επιεικείς ανθρώπους, ανεξάρτητα από τον τόπο καταγωγής τους ή την εθνικότητά τους, όπως λέμε σήμερα. Ο συνεκτικός δεσμός που ενώνει τους «πιστούς» στην Κοσμόπολιν είναι για τον αιώνα που εξετάζουμε (1^ος αιώνα μ.Χ.) το «ελληνίζειν», δηλαδή η χρήση της ελληνικής κοινής γλώσσας, η οποία χάρη στις κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου εξαπλώθηκε σε όλη την Ασία. Το «ελληνίζειν» δεν περιορίζεται μόνο στη γλώσσα αλλά συνυφαίνεται με τις αξιακές αρχές του πολιτισμού, της πνευματικότητας και της ανδροπρέπειας.

Στην περίοδο της εξορίας του ο Δίων πήγε στο μαντείο των Δελφών για να πάρει χρησμό σχετικά με τα μέρη της περιπλάνησής του. Ο Δίων υιοθέτησε την ατημέλητη persona κατά τα πρότυπα του κυνικού Διογένη και έχοντας συντροφιά μόνο τον «Φαίδωνα» του Πλάτωνος και τον «Περί Παραπρεσβείας» του Δημοσθένη. Μετά τη δολοφονία του τυράννου Δομιτιανού το 96μ.Χ. ο Δίων ευρισκόμενος στην Ολβία (καλοκαίρι του 97μ.Χ.), έλαβε τα ευχάριστα νέα του επαναπατρισμού του. Όπως παραθέτει ο βιογράφος του Φιλόστρατος στο έργο του Βίοι Σοφιστών, ο Δίων βρισκόταν σε ένα στρατόπεδο λεγεωνάριων που στρατοπέδευε στη Μοισία, στις όχθες του Δούναβη, την εποχή που έγινε η στάσις των Πραιτωριανών στη Ρώμη (97μ.Χ.) Εκεί αφού «εγυμνώθη ρακέων ως πολύμητις Οδυσσεύς» συμβούλευσε τους στρατιώτες να δεχθούν ως νέο αυτοκράτορα τον Νέρβα.  Στη συνέχεια ο Δίων επισκέφθηκε την Ολυμπία της Ηλείας και έγραψε τον Λόγο 12, που ονομάζεται Ολυμπικός ή Περί της πρώτης του Θεού εννοίας. Στην Ολυμπία ήρθε σε επαφή με σημαντικά πρόσωπα της ελληνικής πολιτικής και διανόησης. 

Εφόσον το περιβάλλον έγινε ευνοϊκότερο λόγω της πολιτικής αλλαγής, ο Δίων πήγε στην ιδιαίτερη πατρίδα του, την Προύσα. Όταν ανέβηκε στον θρόνο ο αυτοκράτορας Τραϊανός (98 – 117μ.Χ.), ο Δίων κατόρθωσε, λόγω των καλών σχέσεων που είχε με τη νέα διοίκηση, να εκσυγχρονίσει και να καλλωπίσει την πόλη του. Με δωρεές του Τραϊανού αλλά και δικές του δαπάνες κατασκευάστηκαν στην Προύσα νέα οικοδομήματα, υδραγωγεία, ανδριάντες κ.ά. Αυτή όμως η ευεργετική δράση προκάλεσε τον φθόνο των συμπατριωτών του, οι οποίοι δεν δίστασαν να τον εγκαλέσουν για κατάχρηση δημόσιας περιουσίας και μάλιστα να υποκινήσουν κα εξέγερση του λαού με την ψευδή κατηγορία της πώλησης στη «μαύρη αγορά» κρυμμένου σιταριού την εποχή της σιτοδείας. Ο ίδιος ο Δίων περιγράφει τα γεγονότα στον Λόγο 46, που έχει τον τίτλο Προ του φιλοσοφείν εν τη πατρίδι. Εκεί αναφέρει: «τί ουν εστίν εφ’ ότω εμοί οργίζεσθε και άτιμον εξ απάντων εμέ και τον δεινα προβέβλησθε και λίθους και πυρ εφ’ ημας φέρετε;» Στον ίδιο Λόγο, όπως και σε πολλούς άλλους, λ.χ. στον Λ. 38. Προς Νικομηδείς, στον Λ.39.  Περί ομονοίας εν Νικαία, στον Λ. 40. Εν τη πατρίδι περί της προς Απαμείς ομονοίας και στον Λ. 41. Προς Απαμείς περί ομονοίας, ψέγει την υβριστική  συμπεριφορά των συμπολιτών του και τους συμβουλεύει να έχουν ομόνοια, κεντρική πολιτική έννοια στο έργο του Δίωνος. Στηλιτεύει τις κόντρες για τα προνόμια και τους τιμητικούς τίτλους, που υπήρχαν μεταξύ των ελληνικών μικρασιατικών πόλεων, γιατί έτσι βρίσκουν ευκαιρία οι ξένοι διοικητές, οι ρωμαϊκές αρχές δηλαδή, ώστε να επεμβαίνουν στα εσωτερικά των πόλεων και να εξαλείφουν τα όποια δικαιώματα αυτονομίας των. Ο Δίων τα τελευταία χρόνια της ζωής του τα πέρασε στη Ρώμη όπου και πέθανε γύρω στα 117 με 120μ.Χ.